Ar�iv - 2011 - 08/02/2011

Homofobiyi Politik Olarak Sorunsalla�t�rmak: Anti-Homofobi Kitab�

8 �ubat, 2011

Homofobi, k�sacae�cinsellere ve e�cinselli�e y�nelik �nyarg�, korku, ho�nutsuzluk, ayr�mc�l�k ve d��lama i�eren yakla��m olarak tan�mlanabilir.[1] Kendisi de lezbiyen bir aktivist olan ABD'li yazar Audre Lorde'un ifadesiyle, "ki�inin kendi cinsinden birine kar�� duydu�u a�ktan korkmas� ve bu y�zden ba�kalar�nda bu duyguyu g�rd���nde nefretle kar��lamas�"d�r homofobi.[2] Bununla birlikte homofobinin salt ki�isel korku ve irrasyonel �nyarg�lar temelinde tan�mlanmas� bu olguyu, i�erisinde bi�imlendi�i tarihsel-toplumsal zeminden ve ideolojik arka plandan soyutlayarak bireysel d�zleme s�k��t�rmaktad�r.[3] Oysaki homofobi; geleneklerin, k�lt�rel kodlar�n ve toplumsal kurumlar�n belirledi�i anlam sistemleriyle, iktidar-tahakk�m mekanizmalar�n�n yaratt��� ayr�mc�l�k pratikleri ve �iddetle yak�ndan ili�kili politik bir mesele olarak ele al�nmal�d�r.[4]

1990'lar�n ba��ndan g�n�m�ze homofobiyi politik bir sorun olarak ortaya koyan, bu do�rultuda 2006 y�l�ndan itibaren her y�l Uluslararası Homofobi Karşıtı Buluşma'y� d�zenleyen Kaos GL, iki y�ld�r bu bulu�malar�n verimlerini kitaba d�n��t�rerek okuyucularla payla��yor. Anti-Homofobi Kitab�[5] ad�yla ge�en y�l yay�nlanan kitap, daha �nceki y�llarda ger�ekle�tirilen bulu�malarda sunulan tebli�ler aras�ndan yap�lan bir derleme niteli�ine sahipti. Bu y�l yay�nlanan ve Homofobi Kimin Meselesi?: Anti-Homofobi Kitab� 2[6] ad�n� ta��yan kitap ise, Mart-Nisan 2010 tarihlerinde 13 ilde (Trabzon, Samsun, Adana, Mersin, Kayseri, Edirne, Ayd�n, Diyarbak�r, Van, Antalya, Eski�ehir, �zmir, �stanbul ve Ankara) hayata ge�irilen 5. Uluslararası Homofobi Karşıtı Buluşma'daki tart��ma konular� �er�evesinde sunulan bildiriler ve kaleme al�nan makalelerden olu�uyor. T�rkiye'de LGBT (Lezbiyen, Gey, Biseks�el, Trans) meselesine ve bununla ilintili bi�imde homofobiye, transfobiye, heteroseksizme ve heteronomativizme dair literat�r�n bir hayli zay�f oldu�u d���n�l�rse, Kaos GL'nin s�z konusu �al��malar� kitapla�t�rmakla �ok �nemli bir katk� sunmu� oldu�u a�ik�r.

Kitap, yukar�da belirtildi�i gibi 5. Bulu�ma'daki tart��ma ba�l�klar�na g�re �ekillendirilmi� 10 b�l�mden meydana geliyor: Queer Forum, Hastal�ktan �deolojiye Homofobi, S�n�rlara Kar�� Forum (Milliyet�ili�in Kapad��� Kap�lar Nelerin �st�n� �rter?), Anayasa Forumu, �nsan Haklar�, Aile, E�itim, Homofobi Medyada Farz m�d�r?, Sol ve Homofobi Forumu, Arkada� Z. �zger Bulu�mas�, Homofobi Kimin Meselesi? Bu ba�l�klar�n tamam�, asl�nda Kaos GL'nin y�llard�r neleri dert edinerek neyin m�cadelesini y�r�tt��� hakk�nda fikir sahibi olmay� m�mk�n k�lan birer g�sterge. Kitaptaki b�t�n ba�l�klar� t�ketici tarzda ele almak bir kitap tan�t�m yaz�s�n�n s�n�rlar�n� a�aca�� i�in burada ayr�nt�lara girmeden ba�ka bir d�nyan�n in�as�na giden yolda alternatif politikalar�n �retilmesi bak�m�ndan �nem ta��yan iki b�l�me de�inmekle yetinece�im.

Anti-Homofobi Kitab� 2'nin "Queer Forum" ba�l���n� ta��yan ilk b�l�m�,5. Bulu�ma kapsam�nda T�rkiye'ye gelen Queer Teori'ninkurucusu ve en �nde gelen isimlerinden ABD'li d���n�r Judith Butler'�n Ankara �niversitesi Siyasal Bilgiler Fak�ltesi (A�SBF) Konferans Salonu'nda ger�ekle�tirmi� oldu�u "Queer Yolda�l��� ve Sava� Kar��t� Siyaset" ba�l�kl� sunum, bu sunumun �ncesinde ve sonras�nda kendisiyle yap�lan �e�itli yay�n organlar�nda yay�nlanm�� s�yle�iler ile konferans izlenimleri ve Judith Butler ve Queer Teori'ye derkenar olarak okunabilecek metinlerden olu�uyor.[7] Kavramlar� a�mak gerekirse Queer, s�zl�k anlam� itibariyle "tuhaf, acayip, s�ra d���" anlam�na gelir. �ngilizce argodaki kar��l��� ise, "ibne"dir. Daha �nce hakaret ve a�a��lama amac�yla kullan�lan bu s�zc�k zamanla e�cinseller taraf�ndan benimsenmi� ve negatif/olumsuz anlam�ndan s�yr�lm��t�r. Feminizmden ve Post-yap�salc�l�ktan ilham alan Queer Teori, 'normal'i in�a eden normlar�n kurulu� ve i�leyi� yap�s�n� (normativite) sorgular. Cinsiyet, toplumsal cinsiyet, cinsel y�nelim ve cinsel pratiklerle ilgili her t�r etikete, dolay�s�yla da cinsel kimliklerin �zerine kuruldu�u her t�r kategoriye kar�� durur. Kad�nl�k/erkeklik, e�cinsellik/heteroseks�ellik gibi taksonomilere, bu yap�lar�n beraberinde getirdi�i uyumluluklara kar��, cinsiyet/toplumsal cinsiyet/cinsel y�nelim kimliklerinin hi�birinin 'do�al' ve 'normal' olmad���n�, tarihsel, k�lt�rel ve toplumsal olarak in�a edildi�ini ve dolay�s�yla da iktidar ili�kilerinden ba��ms�z d���n�lemeyece�ini savunur; hakikat rejiminin cinsel kimlikleri nas�l d�zenlendi�i ve bu kimliklerle �zde�le�melerin bireyleri nas�l m�mk�n k�ld��� ve k�s�tlad��� etraf�nda yo�unla�arak y�k�c� bir politika �nerir.[8] Butler, T�rk�e'ye Cinsiyet Belas�: Feminizm ve Kimli�in Alt�st Edilmesi (2008)[9], ad�yla �evrilen ve ba�yap�t� say�lan kitab�nda ileri s�rd��� arg�manlarla Queer'in teorik �er�evesini �izmi�; hem sosyal bilimleri derinden sarsarak cinsiyet konusundaki h�kim paradigman�n d�n��mesine hem de LGBT hareketi ile feminist gruplar�n politik stratejilerinin yeniden devrimcile�mesine olanak sa�lam��t�r. Butler, son y�llarda egemen sistemin �tekile�tirdi�i/d��lad���/d��ar�da b�rakt��� t�m toplumsal kesimler aras�nda farkl� g�r�n�mler alt�nda ama esas�nda birbirine benzeyen bask�, �iddet ve ayr�mc�l�k pratiklerine maruz kalmalar� dolay�s�yla koalisyonlar kurulmas� gerekti�i fikrini ileri s�rmekte; Queer'in bir kimlik terimi de�il bir yolda�l�k modeli olarak anla��lmas�n�n imk�nlar� �zerinde durmaktad�r.[10] Bu ba�lamda Butler, hem SBF'deki konu�mas�nda hem de kendisiyle yap�lan m�lakatlarda cinsel �zg�rl���n �rk��l�k, milliyet�ilik ve militarizm kar��tl��� ile birlikte d���n�lmesi gerekti�ini; Oueer aktivistlerin toplumsal cinsiyet asimetrisine dayal� hegemonik ili�kiler kar��s�ndaki konumlan��lar�n�n birbirini besleyen di�er hegemonya ve �iddet bi�imlerini de kar�� olma zorunlulu�unu dayatt���n� vurgulam��t�r.[11]

Kitab�n de�inmek istedi�im birbiriyle ilintili olan di�er iki b�l�m� ise, "Sol ve Homofobi Forumu" ile "Arkada� Z. �zger Bulu�mas�" ba�l���n� ta��yor. Bu k�s�mlar, T�rkiye Solunda homofobi, heteroseksizm ve cinsiyet�ilik ile T�rkiye Solunun LGBT Hareketi ile ili�kisine dair �nemli tespitler i�eriyor. 1968 devrimci dalgas�n�n hemen sonras�na gelen ve ABD'deki 1969 Stonewall �syan�[12] ile simgelenen E�cinsel Kurtulu� Hareketi o atmosfer i�erisinde, Bat�'da Anar�ist yahut Sol hareketlerle ili�ki i�erisinde radikal taleplere sahip muhalif bir �zne olarak ortaya ��km��t�. T�rkiye'de 68 ise Bat�'dakinden farkl� bir seyir izlemi�ti. Kendisinin Bat�'daki gibi 'bunal�m gen�li�i' olmad��� ile ���nen ve geleneksel patriarkal zihniyetten b�t�n�yle kopamayan T�rkiye'deki Sol-devrimci gen�lik, toplumsal cinsiyet ve cinsel kimlik temelli meselelere tamamen ilgisiz bir tav�r i�erisindeydi. Kad�n�n kurtulu�u sosyalist devrim sonras�na b�rak�lm��t�. Cinsel �zg�rle�meyi dillendirmek bir yana e�cinsel kimli�in if�a edilmesi kesinlikle m�mk�n de�ildi. 1970'lerde geni� halk kesimleriyle bulu�arak kitleselle�en T�rkiye Solu, 'halk�n de�erleri' ad�na cinsel �zg�rl���, bu anlamda farkl� heteroseks�ellik d���ndaki cinsel kimlikleri mahk�m etti. Bu miras sonraki ku�aklar taraf�ndan da benimsendi ve T�rkiye Soluna h�kim anlay�� olarak uzunca bir s�re varl���n� s�rd�rd�.[13] Di�er taraftan h�kim zihniyetin d���nda kalan Tro�kistler ba�tan beri bunun d���nda bir tav�r sergilemi�lerdi. Reel Sosyalizmin y�k�l���, ���nc� Dalga Feminizm'in y�kseli�i ve bunlar�n T�rkiye'deki yans�malar� 1990'lar�n ba�lar�ndan itibaren T�rkiye Solu'nun bir kesiminin erkek egemenli�i, cinsiyet�ilik ve heteroseksizm konusunda d���nsel ve programatik bir yenilenme aray���na girmelerine neden oldu. Farkl� geleneklerden, farkl� kesimlerden sol ve muhalif akt�rlerin �at�s� olarak 1996'da kurulan �zg�rl�k ve Dayan��ma Partisi (�DP), LGBT'lerin �zg�rl���n� politik program�na alm�� ve hatta milletvekili se�imlerinde Demet Demir gibi LGBT Hareketinin �nemli bir aktivistini aday g�stermi�ti. Bununla birlikte �DP, hi�bir zaman kendisini homofobi ve heteroseksizm kar��t� birey yaratma sorumlulu�u ile donatmad�. E�cinsellerin, feministlerin, farkl� kimliklerin partisi olma iddias� ise, program d�zeyinde ve salt bir slogan olarak kald�.[14]

T�rkiye Solunun di�er kesimi ise, en kristalize ifadesi Do�u Perin�ek'in E�cinsellik ve Yabanc�la�ma[15] kitab�nda bulunabilecek, e�cinselli�i "��r�m�� burjuva toplumunun bir semptomu" olarak g�ren anlay���n �srarl� savunucusu olmaya devam etti. Son olarak bu senenin ba��nda Hasta Tutsaklara �zg�rl�k Platformu'nda LGBT'lerin platformun karar mekanizmas�nda yer almak istemeleri �zerine Halk Cephesi/Y�r�y�� dergisi �evresinin itirazlar� ve sonras�nda ya�anan tart��malar �er�evesinde bunu temellendirmek i�in ileri s�rm�� olduklar� e�cinselli�in 'hastal�k, sapk�nl�k, ��r�me' oldu�una dair bilinen arg�manlar[16] Kaos GL'yi Sol ve homofobi meselesini tekrar masaya yat�rmaya itti. Bu do�rultuda Kaos GL, tarih olarak hem 1 May�s'a hem de Homofobi Kar��t� Bulu�ma'ya denk May�s- Haziran 2010 say�s�n�n dosya konusunu "Sol ve LGBTT" olarak belirledi�igibi Bulu�ma'daki iki ayr� oturumu "Sol ve Homofobi"ye ay�rd�. Bunun d���nda M�lkiyeli �air Arkada� Z. �zger'in �l�m y�ld�n�m� olan 5 May�s'ta yine A� SBF'de �nsan Haklar� Merkezi ve Siyasal Bilgiler Fak�ltesi ��renci Dayan��ma Derne�i (SBF-d-DER) ile birlikte d�zenledi�i Arkada� Z. �zger Bulu�mas� da Sol ve homofobi konusuna odaklanm��t�. Arkada�. Z. �zger, bas�l� tek kitab� olan Sevdad�r (1974)'daki �iirleri devrimci �evreler aras�nda dilden dile dola�an ve bestelenen devrimci bir �airdi. Ama ayn� sol �evreler "G�ne�e ve erkekli�e b�y�yen v�cudum/D���verecek ellerinizden ve/Bir g�n elbette Zeki M�ren'i seveceksiniz?(Zeki M�ren'i seviniz)" diyen Arkada�'�n e�cinselli�ini y�llarca g�rmezden gelmi�, hatta saklamaya �al��m��t�. ��te Arkada� Z. �zger Bulu�mas� bu sakl� tarihin �st�ndeki t�l�n y�rt�lmas�na, onun �iirindeki hegemonik erkeklik ve hofomobi ele�tirisinin tart���lmas�na, �iirlerinin yeni bir perspektiften okunmas�na vesile oldu.[17]

"Sol ve Homofobi" oturumlar�na ise T�rkiye'deki farkl� sol kesimlerden temsilciler kat�lm��t�. 68 Ku�a��'n�n �nde gelen isimlerinden olan Sosyalist Gelecek Parti Giri�imi (SGPH)'nden Ertu�rul K�rk��, Tro�kist gelenekten IV. Enternasyonal'in T�rkiye seksiyonunu olu�turan Sosyalist Demokrasi i�in Yeniyol'dan Ecehan Balta, Maoist k�kenleri olan Demokratik Haklar Federasyonu (DHF)'ndan Eylem Y�ld�z, T�rkiye'de Sol-Sosyal Demokrat kesimdeki bo�lu�u doldurmak amac�ndaki E�itlik ve Demokrasi Partisi (EDP)'nden Ilg�m Y�ld�r, Ezilenlerin Sosyalist Partisi (ESP)'nden �nan Karako� ve Anarko-Kom�nist d���nce gelene�inden K�r�at K�z�ltu� s�z konusu oturumlarda T�rkiye Solundaki hetero-patriyarkal zihniyeti sorgulayarak �zele�tirinin �n�n� a�an tespitler yapt�klar� gibi kapitalizme kar�� LGBT'lerin �zg�l sorunlar�n� g�z ard� etmeyen ortak bir politik hat ve m�cadele ortakl��� �rebilmenin imk�nlar� �zerinde durmu�lard�. Bu ba�lamda K�rk��, Balta, Y�ld�z ve Y�ld�r'�n yaz�lar�n� i�eren Anti-Homofobi Kitab� 2, Sol ve egemen olandan farkl� cinsel kimlikler aras�nda tam da Butler'�n �nerdi�i t�rden bir Queer yolda�l��� in�a edebilmenin m�mk�n oldu�una i�aret ediyor.

H�lasa, Homofobi Kimin Meselesi: Anti- Homofobi Kitab� 2, i�erdi�i zengin tart��malarla bizleri yeniden d���nmeye davet eden �ok �nemli bir kitap.

Remzi Altunpolat
E�itim-Sen Ankara 5 No'lu �ube

"Anti-Homofobi Kitab� 2" kitab� �zerine bu tan�t�m yaz�s� Marx-21 dergisinde yay�nland�.

 


[1]LGBTT Hareketi �zerine S�zl�k �al��mas�, (der.) Esra A�an, http://www.feminisite.net/news.php?act=details&nid=514, eri�im tarihi: 25.01.2010.
[2] Audre LORDE, Sister Autsider: Essays and Speeches (1984)'den aktaran Vanessa BA�RD, Cinsel �e�itlilik: Y�nelimler, Politikalar, Haklar ve �hlaller, �ev: Hayrullah Do�an, Metis Yay�nlar�, �stanbul, 2004.
[3] Ali AYAS, " Pembe Kan, Cinsel Kimlik ve �iddet", Ak�l Defteri, Say�:3 (Sonbahar 2010).
[4] Melek G�REGENL�, "Homofobi", Kavram S�zl��� II: S�ylem ve Ger�ek, (ed.) Fikret Ba�kaya, �zg�r �niversite Kitapl���, Ankara, 2006.
[5]Anti-Homofobi Kitab� (Uluslararası Homofobi Karşıtı Buluşma), Kaos GL Yay�nlar�, (haz.) Ali Erol, Ankara, 2009.
[6] Homofobi Kimin Meselesi?: Anti-Homofobi Kitab� 2 (Uluslararası Homofobi Karşıtı Buluşma), Kaos GL Yay�nlar�, (haz.) Ali Erol & Nevin �ztop, Ankara, 2010.
[7] Bu b�l�mde ayr�ca bir ba�ka Queer teorisyeni, Saint Foucault: Towards a Gay Hagiography (1995) kitab�n�n yazar� David Halperin'in Bo�azi�i �niversitesi'nde yapm�� oldu�u sunuma yer veriliyor.
[8] Kinky �mam, "Cins(iyet)e �hanet", Siyah�, Say�: 3 (Mart-Nisan 2005).
[9] Judith BUTLER, Cinsiyet Belas�: Feminizm ve Kimli�in Alt�st Edilmesi, �ev: Ba�ak Ert�r, Metis Yay�nlar�, �stanbul, 2008.
[10] Emek �AYLI, "Butler Konferans�n'dan Notlar, �zlenimler"; H�lya DURUDO�AN, "Judith Butler ve Queer Yolda�l���", Homofobi Kimin Meselesi?: Anti-Homofobi Kitab� 2 (Uluslararası Homofobi Karşıtı Buluşma).
[11] BUTLER, "Queer Yolda�l��� ve Sava� Kar��t� Siyaset"; Yasemin �Z, "Queer Teorinin Penceresinden", a.g.e.
[12] 28 Temmuz 1969'da New York Greenwich Village'teki, m��terilerini LGBT'lerin olu�trudu�u Stonewall Inn bar�n�n polis taraf�ndan bas�lmas� �zerine bardakilerin direni�e ge�meleriyle aral�ks�z birka� g�n devam eden, ard�ndan protesto ve y�r�y��lerin ger�ekle�tirildi�i ve e�cinsel �zg�rle�mesi yolunda milat kabul edilen olay. Ayr�nt�l� bilgi i�in bkz. DUBERMAN, Martin, Stonewall �syan�, �ev: Ceren G�nger, Agora Kitapl���, �stanbul, 2008.
[13] Ertu�rul K�RK��, "Partriyarkal Kapitalizme Kar�� Omuz Omuza", Homofobi Kimin Meselesi?: Anti-Homofobi Kitab� 2 (Uluslararası Homofobi Karşıtı Buluşma).
[14] Ecehan BALTA, "Sol ve Homofobi"; K�RK��, a.g.e.
[15] Do�u PER�N�EK, E�cinsellik ve Yabanc�la�ma, Kaynak Yay�nlar�, �stanbul, 2000. Bu kitap, Perin�ek'in 1999 y�l�n�n ba�lar�nda Cumhuriyet gazetesinde yay�nlad��� bir yaz� dizisine dayan�yordu. Perin�ek, o d�nem Solda en b�y�k politik muar�z� olarak g�rd���, LGBT'lerin �zg�rl���ne program�nda yer vermi� olan �DP'yi hedef tahtas�na oturtmak i�in kaleme alm��t�.
[16]"Direnemeyen ��r�yor", Y�r�y��, Say�: 237 (03.01.2010). http://www.yuruyus.com/www/turkish/news.php?h_newsid=6881&dergi_sayi_no=237&
[17] Yeliz K�z�larslan, "Arkada� Z. �zger �iirinde Erkeklik ve Homofobi Ele�tirisi", Homofobi Kimin Meselesi?: Anti-Homofobi Kitab� 2 (Uluslararası Homofobi Karşıtı Buluşma).