Ar�iv - 2010 - 07/06/2010

Judith Butler ve "Queer Yolda�l���"

Hangi bedenin "beden say�l�p" hangisinin de�ersiz bir "�ey" olarak g�r�lece�ini, kimin �l�m�n�n yas�n�n tutulabilece�ini belirleyen, �tekile�tiren, ezen, d��lay�c�, bask�c� normlar�n �retimine ve yeniden �retimine hep birlikte "hay�r" deme vaktidir. Vakit "y�k�c� politika" vaktidir.

�a�da� Amerikal� d���n�r Judith Butler birka� hafta �nce Kaos GL'nin 5. Kez d�zenledi�i Homofobi Kar��t� Bulu�ma i�in Ankara'ya geldi ve "Queer Yolda�l��� ve Sava� Kar��t� Siyaset" ba�l�kl� bir konu�ma yapt�. Butler bu konu�mas�n�n �z�n� "queer siyaset, anti-militarist bir hareketin par�as� olacaksa e�er, hangi �ekle b�r�nmelidir?" sorusunun olu�turdu�unu belirtti. Bu soruyu detayland�rd���m�zda baz� ba�ka sorular� da kapsad��� anla��l�yor. Butler bu sorulardan baz�lar�n� ��yle s�ral�yor: "Sava� hayat�n kal�c� bir par�as� olarak g�r�n�rken ve �e�itli n�fuslar, korunmas�zl�k devletlerinde refahtan yoksun ge�indirilirlerken, queer siyasetin k�resel ba�lamdaki a��rl��� ve �nemine dair ne d���n�yoruz?" "Ayn� zamanda �rk��l�k kar��t� olmayan bir queer siyaset m�mk�n m�d�r?" "Sava� kar��t� queer siyaset tam olarak neye benzer ve "queer" fikrini, bir kimlik terimi de�il, bir yolda�l�k modeli olarak koruman�n �nemi nedir?" Buna ba�l� olarak d���n�lebilecek bir di�er soru da �u: "Birlikte ve ad�na m�cadele ettiklerimiz, bizim fikirlerimizle her zaman hemfikir olmad�klar�nda, g��men-kar��t� siyasetler ve ulusalc�l���n yeni formlar� ile m�cadele etme yolda�l���na hangimiz nas�l girece�iz?"

Queer? Ne de tuhaf �ey bu...
Anla��ld��� kadar� ile Butler i�in 'queer' kimlik i�in bir terim de�il, bir ba�lant�l� olma durumu. 'Queer'in terim olarak �nemi, toplumsal cinsiyetleri ve cinsellikleri ne olursa olsun herkesi homofobi ile kavgalar� ad�na bir araya getirebilmesi. "Queer"in en g��l� manas� her t�rl� insan�n bu ama� i�in bir araya gelmesi ve kimlikle�tirmeyen bir ittifak� betimlemesi.1Homofobik tav�r zorunlu heteroseks�ellik �zerinde temellenir. Butler T�rk�e'ye Cinsiyet Belas�2 olarak �evrilen kitab�nda, toplumu h�kimiyeti alt�na alm�� olan zorunlu heteroseks�elli�in biyolojik cinsiyet, toplumsal cinsiyet ve cinsel arzuyu nas�l kurup �ekillendirdi�ini �arp�c� bir bi�imde g�stermi� ve kad�n� toplumsal cinsiyet kategorisi cinsinden tan�mlayan feminizmi bu ba�lamda ele�tirerek, kimlik, temsil ve �zne kavramlar�n�n tan�mlay�c� ve birle�tirici de�il, ayr�mc� ve d��lay�c� karakterlerine dikkati �ekmi�tir. Butler'a g�re toplumsal cinsiyet �zerinden feminist politika yapmak bir�ok bak�mdan sak�ncal� ve sorunludur. Bu sorunlardan bir tanesi biyolojik cinsiyet, beden ve cinsel arzunun heteroseksist bir �er�eveye tabi k�l�narak, toplumsal cinsiyetin bir bask� mekanizmas� olarak i�lemeye ba�lamas�d�r. Beauvoir "kad�n do�ulmaz, kad�n olunur" diyerek biyolojik cinsiyeti, di�il bedenin olgulara dayanan y�nleri �eklinde tan�mlay�p, toplumsal cinsiyetin ise bu bedenin �stlendi�i k�lt�rel anlamlar ve formlar olduklar�n� �ne s�rerek feministlerin toplumsal cinsiyet kavram� �zerinde yo�unla�malar�na yol vermi�tir. Bu anlay��tan beslenen bir �e�it feminizm kad�nlar�n ezilmesine ve s�m�r�lmesine kar�� ��kmak ad�na toplumsal cinsiyetin kurgusal oldu�u �nermesini kullanarak kad�nlar i�in �ok �nemli somut kazan�mlar elde etmi� ve hala da etmektedir. Butler bu �aban�n gerekli oldu�unu asla yads�maz. Fakat e�itsizlikleri tan�mlamak i�in ba�vurdu�umuz bu kategorileri ele�tirmek gereklili�inin g�z ard� edilmemesi gerekti�ini de dikkat �eker. Heteroseksist bir kurguyu besleyen bu kategoriler, kendilerini bu kurgulanm�� kad�n ve erkek kategorilerinin d���nda tan�mlayan ya da tan�mlama arzusu duyan ki�ileri d��lar ve yok sayar. Butler'a g�re cinsiyet, kad�nl�k, erkeklik, cinsel arzu ve cinsel y�nelim hakk�nda s�rekli varsay�mlarda bulunuruz. Homofobi de bu anlay��tan beslenir esas�nda. Butler cinsiyeti hala toplumsal yorumlan���ndan ve k�lt�rden kopup olarak de�erlendirmeye devam ederek bu varsay�mlar�n sorgulan(a)mamas�na hizmet edip onlar� yeniden �retti�imizi s�yler.

�nce bir t�bi ol bakal�m!
Butler'a g�re, anlaml� bir sosyal varolu�un, i�ine do�ulan toplumsal cinsiyet ba�lamlar�n�n d���nda d���n�lmesi m�mk�n de�il. E�er varolu� zaten (ve her zaman) toplumsal cinsiyetlendirilmi� varolu�sa kabul g�rm�� toplumsal cinsiyetin d���nda olmak, bir anlamda, ki�inin varolu�unun da sorgulanmas�na yol a�ar. Sadece bu ger�ekli�in devam�n�n sa�lamakla kalmay�p, onun s�reklili�inden de beslenen ve bu yolla etkisinin s�rmesini g�vence alt�na alan bask� sistemleri "do�al olan" s�ylemini kullanarak kurgusall���n �zerini �rterler. Butler Frans�z d���n�r Michel Foucault'yu kendine d���nmeyi ��reten ki�i olarak tan�ml�yor. Her fikrine kat�lmasa da "o olmasayd� ben de olmazd�m" dedirtecek kadar �nemli Foucault Butler i�in. San�r�m Butler'a kimli�i, �zneyi, cinselli�i, cinsiyeti ve bedeni k�lt�rden ve toplumsal yorumlan��lar�ndan kopuk olarak de�erlendiremeyece�imizi akl�m�zda tutmak ve kar�� koyma/direnme stratejilerini belirlerken bunu hep g�z �n�nde bulundurmak gerekti�ini ��retenin Foucault oldu�unu s�ylemek de yanl�� olmaz.

Butler, bask� sistemlerinin tabiyet �zerine kurulu yap�s�n� inceleyen eserler veren Foucault'ya kat�larak cinsiyet ayr�m�n�n 'cinsiyetin' iki terimli oldu�u bir k�lt�rel ba�lam i�inde m�mk�n oldu�unu s�yler. Anatomik fark ayr�mc�l���, bu fark�n k�lt�rel yorumundan �nce gelmez. Nitekim bu ayr�mc�l���n kendisi normatif zanlarla y�kl� bir yorumdur.3 Butler'a g�re Foucault do�al cinsiyet kavram�na kar�� ��kmakla kalmam��, ayn� zamanda zorunlu ve ikili�e dayal� bir toplumsal cinsiyet sistemi kurmak ad�na biyolojik farkl�l�klar�n politik ama�la kullan�ld���n� da if�a etmi�tir. D���n�r�n g�r���ne g�re biyolojik cinsiyet kategorisi, cinsler aras� ikili bir kar��tl��� varsayan geni� anlaml� iktidar modeline aittir. �ktidar sistemleri, temsil edecekleri �zneleri �nce �retir; sonra temsil ederler. Tan�man�n s�n�rlar� da, Foucault'nun a��klad��� gibi iktidar�n tan�nma i�in belirledi�i �l��tlere g�re �izilir. Yasal d�zen "sadece temsil etti�ini" iddia etti�i �eyi ayn� zamanda ve ka��n�lmaz olarak �retir. Foucault'ya g�re "yasal �zne," g�c�n yasal �l��tleri taraf�ndan, yasaklama, s�n�rlama, kontrol gibi yollarla �retilir, bu yolla "t�bi" k�l�n�r ve bu gerekliliklere g�re tesis edilirler. "�zne" olarak tan�nmak i�in �nce "t�bi olmak" gerekir. �nsan olarak varolu�umuzun toplumsal cinsiyetlendirilmi� bir varolu� oldu�una g�re "toplumsal cinsiyet birey konumuzun ayr�lmaz bir belirleyicisidir" demek de yanl�� olmaz. Bu anlamda, her k�lt�r�n ve toplumun normatif olarak kabul etti�i ve t�bi olundu�u oranda tan�nm��l�k elde edilinilen kurallar� i�inde, toplumsal cinsiyeti tan�mlayan kurallar da yer al�r.

Benim yas�m� tutar m�s�n?
Konu�mas�n�n ba�l�k ve i�eri�ine d�nersek, "queer" teriminin Butler'�n deyimi ile "gezinen bir terim" oldu�u s�z� �zerinden devam etmek laz�m. Bir�ok ba�lamda i�e yarayan bir terim "queer." Queer mant��� normlar�n s�rekli sapt�r�lmas� fikrini i�eriyor. Yukarda da dedi�imiz gibi queer bir kimlik de�il. Bir anlamda kimli�in imkans�zl���. Her t�r kimli�in yoldan ��kar�l�p, sapt�r�lmas�, ezberi bozacak �ekilde "tuhafla�t�r�lmas�." Bu yolla kimli�in-her t�r normatif kimli�in-kurucu oldu�u kadar bask�c� ve d��lay�c� g�c�n� etkisiz hale getirmek. �iddetin yeniden �retilmesine kar�� ��kmak ve de�i�im i�in "tuhaf," ezber bozan, normun d���nda oldu�u i�in "anla��lamayan"4 sapt�rmalara ba�vurmak. �deolojilerin dayatt��� sabit fikirler �e�itli kimliklerin farkl� bi�imlerde d��lanmalar�na, �tekile�tirilmelerine ve hatta "yas� tutulmaya de�mez" �eylere indirgenmelerine sebep oluyor. Queer'i homofobi kar��t� tav�rdan ��karak �ok geni� bir anlam kazanmas� da tam bu d��lanan kimliklerin kesi�ti�i noktada cereyan ediyor. Kamusal alan� d�n��t�rmek ve kapsay�c� bir demokrasi tesis etmek istiyorsak "queer anar�iyi" �ok geni� anlaml� bir yolda�l�k yolunda kullanmam�z gerekti�ini d���n�yor Butler. Konu�mas�n�n sonunda sorulara ge�ildi�i zaman, Butler vicdani redciler hakk�nda sorulan bir soru �zerine, heyecanl�, muzip ve k��k�rt�c� bir tonda ��yle dedi: "�zg�rl�k m�cadelesi tek bir �ey i�in, tek bir ki�i i�in ya da tek bir ama� u�runa yap�lmaz. Hi�bir zaman g�rmedi�imiz ve bilmedi�imiz insanlarla siyaset yapabilmeliyiz. B�t�n olanaklar�, ko�ullar� zorlay�n, uluslar aras� ko�ullar da sizi destekleyecektir. Gerekirse hapse girin, hapishanede okuyacak bir�ok �ey bulursunuz."

Neticede, Butler'a g�re siyaseti insanlar�n ortak k�r�lganl�klar�, yaralanabilirlikleri ve yas �zerine temellendirmeliyiz. K�r�lgan Hayat'ta ��yle der Butler: "Siyasi ya�am�n belli bir boyutunu dikkate almay� �neriyorum. S�z�n� etti�im boyut �iddete a��k olmam�z ve �iddetteki pay�m�zla, kay�plar kar��s�ndaki yaralanabilirli�imiz ve ard�ndan gelen yas tutma g�reviyle ve cemaat olu�turman�n temelini bu �artlarda bulmakla ilgilidir... �yleyse insan meselesiyle ba�lay�p, insan meselesi ile bitirmeyi �nermem (sanki ba�ka bir �eyle ba�layabilir ve bitirebilirmi�iz gibi!) sizi muhtemelen �a��rtmayacakt�r. Buradan ba�lamam�z�n sebebi evrensel olarak payla��lan bir insanl�k durumunun olmas� de�il-elbette hen�z b�yle bir �ey yok...[Ama] tarihlerimiz ve bulundu�umuz yerler aras�ndaki farklara ra�men, birisini yitirmenin ne demek oldu�una dair bir fikri olanlar�m�z� kapsayacak bir 'biz'den bahsetmek san�r�m m�mk�n... Birbirimiz taraf�ndan ��z�l�r�z. Ve e�er ��z�lm�yorsak bir �ey eksik demektir."5 Bu s�zlerinden de anla��ld��� �zere kimi hayatlar� di�erlerinden daha �ok yas� tutulabilir olarak belirleyen ve dayatan ko�ullar�n ele�tirilebilmesi ve bu duruma kar�� ��k�labilmesi i�in ba�kalar�n�n ac�lar� ile �zde�leyim kurmam�z ve b�t�n kimlik aidiyetlerindekilerin yas�n� tutabilme noktas�na gelmemiz laz�m. Bu konuda hepimize i� d���yor. Bu hepimiz iliglendiriyor. Hepimiz "�tekiyiz." Fikirleri bize uysa da uymasa da ya�am her zaman ba�kalar�yla "birlikte" ya�am. B�yle d���n�yor Butler. A�z�m�zdan d���rmedi�imiz ama ikiy�zl�l���m�z� s�rekli surat�m�za �arpan "demokrasi" b�yle bir �ey. S�z konusu yolda�l�k i�in hangi bedenin "beden say�l�p" hangisinin de�ersiz bir "�ey" olarak g�r�lece�ini6, kimin �l�m�n�n yas�n�n tutulabilece�ini belirleyen, �tekile�tiren, ezen, d��lay�c�, bask�c� normlar�n �retimine ve yeniden �retimine hep birlikte "hay�r" deme vaktidir. Vakit "y�k�c� politika"7 vaktidir. Normlar�n yeniden �retimine direnme, kar�� ��kma ve ezberi/tekrar� bozma vaktidir. Butler hepimizi bu yola ba� koymaya davet ediyor. (HD/EK)

 

[1] Butler'�n LGBT K�lt�r/Ya�am Dergisi'ne verdi�i ��yle�iden.
[2] Gender Trouble (1986)
[3] Gender Trouble (1986)
[4] Butler'�n "intelligible identity" deyiminin tersi anlam�nda.
[5] K�r�lgan Hayat (2005), 35-36 ve 39.
[6] Butler Bodies that Matter (1993) kitab�nda bu konular� da inceler.
[7] Butler'�n deyimi ile "subversive politics."

hdurudogan@ku.edu.tr
B�A Haber Merkezi / H�lya DURUDO�AN
06/07/2010