Ar�iv - 2010 - 10/05/2010

Bedenimizin S�n�rlar�, D�nyam�z�n S�n�rlar� De�ildir

Butler'�n s�ylemek istedi�i "cinsiyet"in de t�pk� toplumsal cinsiyet gibi bir in�a oldu�u ve in�a �ncesi bir "kad�nl�k" ya da "erkeklik" kategorisinin s�z konusu olmad���d�r. Butler'a g�re evrensel ve sabit bir kad�n-erkek ikili�i etraf�nda �ekillenen yakla��mlar, farkl� cinsel kimliklerin icras�ndaki siyasal, k�lt�rel ve toplumsal kesi�melerin �o�ullu�unu yeterince anlayamaz.

Judith Butler, 15 May�s'ta Kaos GL'nin ev sahipli�indeki 5. Uluslararası Homofobi Karşıtı Buluşma i�in Ankara'da olacak.

Postyap�salc�l�k, psikanaliz ve feminist teoriyi felsefi d�zlemde bir araya getiren Judith Butler, toplumsal cinsiyet tart��malar�n�n dayand��� t�m ikili kar��tl�klar� beden, cinsiyet, s�ylemsellik, olumsall�k ve performatiflik gibi anahtar kavramlar etraf�nda a��nd�rarak, feminist siyasetin yeni bi�imlerinin �nc�lerinden olmu� ve queer kuram�n�n referans isimlerinden biri kabul edilmi�tir.

T�rk�e'de Cinsiyet Belas� (Gender Trouble-1990) ad�yla yay�nlanan �al��mas�nda Butler, Beauvoir'�n "ki�i kad�n do�maz kad�n olur" s�z�nde ifade bulan cinsiyet-toplumsal cinsiyet ayr�m�n�n radikal bir ele�tirisini yapar. Esasen s�ylemek istedi�i "cinsiyet"in (sex) kendisinin de t�pk� toplumsal cinsiyet (gender) gibi bir in�a oldu�u ve dolay�s�yla da s�ylemsellik �ncesi ya da in�a �ncesi bir "kad�nl�k" ya da "erkeklik" kategorisinin s�z konusu olmad���d�r.

Butler'a g�re biricik, evrensel ve sabit bir kad�n-erkek ikili�i etraf�nda �ekillenen yakla��mlar, farkl� cinsel kimliklerin icras�ndaki siyasal, k�lt�rel ve toplumsal kesi�melerin �o�ullu�unu yeterince anlayamaz.

��ine do�du�umuz beden, kimliklerin sergilendi�i yerdir, cinsiyeti ya da toplumsal cinsiyet kimli�ini belirlemez. Kad�n ve erkek kategorileri tarihseldir, kurulur, o nedenle de de�i�kendir, sabit de�ildir. Alternatif kimlik performanslar� olanakl�d�r ve tekrara yol a�an toplumsal cinsiyet normlar� yerinden edilebilir.

Kad�n ya da erkek bedenine do�mam�zla birlikte cinsel kimli�imizin maddesel s�n�rlar� belirlenir. Ancak Butler'�n soyk�t�ksel ��z�mlemesi ile bakacak olursak esasen bedenin kendisi normlar taraf�ndan s�n�rland�r�lm�� bi�imde kavranmaktad�r. Beden bir sonu�tur, neden de�il.

Bu durumda beden, belirleyen, s�n�r �izen de�il s�ylemsel in�a s�re�lerince ger�ekle�tirilendir. Bedenlerin s�n�r ve y�zeyleri iktidar�n �e�itli bi�imlenimlerinin bir �r�n�d�r. "Ger�ek" ve "olgusal" olan ve toplumsal cinsiyetin bir k�lt�rel yaz�t gibi �zerine i�ledi�i maddesel veya bedensel zemin olarak kabul edilen "cinsiyet", edimlerle tekerr�r eder ve bu yolla kendini idrak edilemez k�lar.

Butler, biyolojik bedenin bir uzant�s� g�r�n�m�ne b�r�nen ve verili, sabit bir kategori olarak sunulan "cinsiyet"i yap�bozumcu bir yorumla tahlil ederken bedeni in�a eden k�lt�rel mekanizmay�, bu mekanizman�n rit�el bi�imindeki tekrar�na nas�l m�dahale edilebilece�ini anlamak ister. Butler'�n �u s�zleri esasen beden s�re�lerine ili�kin iddialar�n�n bir �zetidir:
Bedensel hareketler, edimler ve arzu performatiftir. D��a vuruyormu� gibi yapt�klar� �z veya kimlik asl�nda bedensel i�aretler ve di�er s�ylemsel yollarla imal edilen ve s�rd�r�len �retimlerdir. Toplumsal cinsiyetli bedenin performatif olmas� demek, ger�ekli�ini te�kil eden �e�itli edimlerden ayr� bir ontolojik stat�s� olmamas� demektir. (1)

Performatif bir �retim olarak beden tekerr�r ve rit�elde kendini do�alla�t�r�r. Toplumsal cinsiyet, bedenin �zerine in�a edilen ve s�rekli tekrar ve icra edilen bir kimlik olarak alt �st edici pratiklerle yap�bozumuna u�rat�labilir. Kimli�i alt�st etmek, tekrarlayan anlamland�rma pratiklerinin i�inde m�mk�nd�r.

�te yandan kimli�in asla tamamen i�selle�tirilemeyecek, yer yer s�reksizle�meler i�eren, b�l�nmelere, kendine d�n�k parodiye, �zele�tiriye a��k bir norm olmas�, alt �st edici pratiklerin d�zenini bozman�n olanakl�l���n�n g�stergesidir. Tekrar pratikleri bir yandan kimli�i kurmakta bir yandan da kendine y�nelik itirazlar� m�mk�n k�lmaktad�r. Bu da kimli�i kuran, d�zenleyen, ve d�zenini bozan anlamland�rma pratiklerinin siyasal y�n�ne i�aret etmektedir.
Butler, Freudyen psikanalitik kuram�n yasa (heteroseks�el ekonominin normatif yasalar�), beden �ncesi ve cinselli�e ili�kin varsay�mlar�n� "k�lt�r �ncesi bir �nce yoktur" diyerek ��r�t�r ve bunu yaparken Foucault'dan yo�un olarak beslenir. Foucault'ya g�re yasa kendini g��lendirmek ve stratejilerini rasyonalize edebilmek i�in bast�r�lm�� arzu mefhumunu �retir. Bast�r�lm�� arzu dilsel bir kurgudur. Yasan�n i�leyi�i, iktidar ili�kilerine batm��l���n� gizler.
Foucault'ya g�re iktidar�n, s�ylemin, bedenin ve duygulan�msall���n tarihsel olarak �zg�l bir �rg�tlenmesi bi�iminde kavranmas� gereken "cinsellik", yapay bir mefhum olan "cinsiyeti" �retir.

Butler'�n Foucault'yu ele�tirdi�i nokta ise, Foucault'nun bir yandan s�ylem ve iktidar�n grift etkile�imleri taraf�ndan �retilmemi�, "kendi i�inde" bir cinsiyetin var olmad���n� savunurken di�er yandan cinsiyetin dayatmas�ndan �nceki cinselli�i �topik bir haz oyunu olarak romantikle�tirmesi ve s�ylemsellik �ncesi libidinal �okluluk fikrine ba�vuran bir �zg�rl�k�� cinsel politika modeli kurmas�d�r.

Foucault'nun varsayd��� tekanlaml� cinsiyet yasas�n�n dayatmas�ndan �nceki hazlar alan� Butler'a g�re, ifade edilmemi� de olsalar hep yasaya g�m�l�d�rler ve yasa taraf�ndan �retilmi�lerdir ve bu �retimi gizleyen bir s�ylemin i�indirler.

Butler, Gender Trouble'da toplumsal cinsiyeti "parodi" ile, bireysel g�sterilerle tersine �evrilebilecek, yerinden edilebilecek kadar ak��kan ve oynak kategoriler olarak yorumlamakla ele�tirilir.

Ele�tirilerde hakl� buldu�u baz� noktalar oldu�u d���ncesiyle Butler Bodies That Matter'da, bedenin ger�ekli�i, maddeselle�tirilmesi ve cinsiyet meselesine daha kapsaml� bi�imde e�ilir. Gender Trouble da �zerinde durdu�u "performans olarak toplumsal cinsiyet" ve toplumsal cinsiyeti a��nd�r�c� bir edim olarak "parodi" yerine, yeniden anlamland�rman�n (resignification) siyasal s�ylemdeki i�leyi�ine a��rl�k verir.

Olumsall�k, s�ylemsellik ve yeniden �retim vurgusuyla Butler, esas�nda tamamlanmam�� bir s�rece g�nderme yapar ve m�cadelenin tam da bu yeniden �retim s�re�leri i�inde kendine hareket alan� bulabilece�ine inan�r. Geni� d�zlemde bir toplumsal de�i�imin yollar�n� g�ndelik hayat�n mikro d�zeylerindeki meydan okumalarda arar.

"Maddesellik" Butler'�n Bodies That Matter'de "in�a" kavramsalla�t�rmas� yerine �nerdi�i nosyondur. "Madde" bir mekan ya da y�zey de�il zamanla s�n�r, sabitlik ve y�zey etkisi �retmek i�in kendini sabitle�tiren bir "maddeselle�me" s�recidir.

Normatif heteroseks�ellikte beden sabit bir maddi form olarak sunulurken Butlerc� ��z�mlemede madde bir durum de�il edimdir, maddeselle�me s�recinde i�erilen bir edim.
Butler maddenin maddeselli�ini, Foucaultgil ba�lamda, d�zenleyici iktidar�n �retici ve maddeselle�tirici etkisi ile ba�lant�l� olarak d���nmekten yanad�r. Foucault'nun "yasan�n kendisine kar�� d�nmesi" olarak yorumlad��� iktidar ve direni� s�re�lerini Butler cinsiyetin maddeselle�mesi �zerinden yeniden ele al�r.

Butler'a g�re, "Cinsiyet" zaman i�inde zorla maddeselle�en bir ideal in�ad�r. Ancak bu, bedenin statik bir ko�uluna ve de�i�mez bir olguya de�il bir s�rece i�aret eder. "Cinsiyet"in maddeselle�mesi bir dizi zorlay�c� tekerr�rle kotar�l�r. Tekerr�r ise maddeselle�menin asla tamamlanmad���n�n g�stergesidir.

Bedenler kendilerini zorunlu bir maddeselle�meye sevk eden normlara hi�bir zaman tam olarak boyun e�mez. Yeniden maddeselle�me (rematerilalization) s�recinde d�zenleyici yasan�n uygulad��� kuvvet kendisine d�nebilir. Bu da d�zenleyici yasan�n hegemonik g�c�n�n sorgulanmas�n� beraberinde getiren yeni bir eklemlenme anlam�na gelir.

Butler'�n her t�r hiyerar�ik kategorile�tirmeyi olumsall�k vurgusuyla reddedip �zg�rle�tirici ve alt �st edici dinamiklerin g�c�ne i�aret eden bu fikirlerinden yola ��karak, bir "adland�rma" olarak "hasta" kategorisinin, "heteroseks�el hegemonya"n�n d��lay�c� prati�i ve s�ylemsel bir �retim oldu�unu, ancak kendisini "do�al"a ve "normal"e g�ndermeler yaparak sabitle�tirdi�ini s�yleyebiliriz.

Tekrar eden s�ylemleriyle her t�rl� sabitle�tirme ve normatif dayatma, tekrar eden kar��t s�ylemlerle ve yeniden anlamland�rmalarla tersine �evrilebilir. Butler bizlere bunun m�mk�n oldu�unu s�yl�yor. Bizlerse "ba��m�zda Kavaf yelleri, esiyormu� essin!" diyerek Butler'� dinlemeye gidece�iz.

 

 

[i] Judith Butler, Cinsiyet Belas�: Feminizm ve Kimli�in Alt�st Edilmesi, �stanbul, Metis, 2008a, s. 224.
Ayr�ca Butler ile ilgili daha geni� kapsaml� bir �al��ma i�in bkz. E. �ayl� Rahte. "Butler'�n �ddias�: Bedenin Yeniden Maddeselle�mesi, Olumsall�k ve Hegemonya". Felsefe Yaz�n. Nisan-May�s. Y�l: 6, Say� 16. 2010.

Emek �ayl� Rahte, ��r. G�r. Dr., Hacettepe �niversitesi �leti�im Fak�ltesi